{"id":23802,"date":"2026-10-25T09:29:18","date_gmt":"2026-10-25T09:29:18","guid":{"rendered":"https:\/\/czeslawurban.pl\/?p=23802"},"modified":"2026-10-25T09:30:57","modified_gmt":"2026-10-25T09:30:57","slug":"bieszczady-w-kulturze-o-gorach-ktore-od-pokolen-inspiruja-tworcow","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/czeslawurban.pl\/index.php\/2026\/10\/25\/bieszczady-w-kulturze-o-gorach-ktore-od-pokolen-inspiruja-tworcow\/","title":{"rendered":"BIESZCZADY W KULTURZE \u2013 O G\u00d3RACH, KT\u00d3RE OD POKOLE\u0143 INSPIRUJ\u0104 TW\u00d3RC\u00d3W"},"content":{"rendered":"

W ramach kolejnego spotkania z cyklu \u201eBieszczadzka Akademia\u201d<\/strong> w Bieszczadzkim Centrum Dziedzictwa Kulturowego FANTO w Ustrzykach Dolnych odby\u0142o si\u0119 spotkanie po\u015bwi\u0119cone obecno\u015bci Bieszczad\u00f3w w kulturze. Pocz\u0105tkowo zapowiadany wyk\u0142ad Krzysztofa Mendziosa<\/strong> \u201eGrecy w Bieszczadach\u201d zosta\u0142 prze\u0142o\u017cony na p\u00f3\u017aniejszy termin. W zast\u0119pstwie wyst\u0105pi\u0142 dr \u0141ukasz Bajda<\/strong>, kt\u00f3ry zaprosi\u0142 uczestnik\u00f3w do podr\u00f3\u017cy po bieszczadzkiej literaturze, filmie, piosence i pami\u0119ci o regionie.<\/p>\n

Bieszczady nale\u017c\u0105 do najbardziej rozpoznawalnych polskich pasm g\u00f3rskich. Ich popularno\u015b\u0107 turystyczna sprawi\u0142a, \u017ce sta\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c wyj\u0105tkowo silnym \u017ar\u00f3d\u0142em inspiracji dla tw\u00f3rc\u00f3w. Jak podkre\u015bla\u0142 dr \u0141ukasz Bajda, nie jest to zjawisko ostatnich dekad. Bieszczady i szerzej \u2013 ziemie dawnej Ziemi Sanockiej i pogranicza \u2013 pojawiaj\u0105 si\u0119 w tw\u00f3rczo\u015bci literat\u00f3w, artyst\u00f3w, fotografik\u00f3w, filmowc\u00f3w i autor\u00f3w piosenek ju\u017c od XIX wieku.<\/p>\n

Podczas wyk\u0142adu pojawi\u0142o si\u0119 wiele nazwisk \u2013 od Zygmunta Kaczkowskiego i Aleksandra Fredry, przez Wincentego Pola, a\u017c po tw\u00f3rc\u00f3w XX wieku, takich jak Jan Gerhard, Melchior Wa\u0144kowicz czy W\u0142odzimierz Odojewski.<\/p>\n

Jednocze\u015bnie prelegent zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119, \u017ce m\u00f3wi\u0105c o \u201eBieszczadach w kulturze\u201d, warto pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 szerszym rozumieniem tego regionu ni\u017c wy\u0142\u0105cznie wsp\u00f3\u0142czesne granice geograficzne. To w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki takiemu spojrzeniu mo\u017cna dostrzec znacznie wi\u0119cej literackich i artystycznych zwi\u0105zk\u00f3w z naszym regionem.<\/p>\n

Jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych postaci pierwszej cz\u0119\u015bci spotkania by\u0142 Zygmunt Kaczkowski<\/strong>, pisarz historyczny, kt\u00f3rego dzieci\u0144stwo zwi\u0105zane by\u0142o z Bieszczadami. Jego tw\u00f3rczo\u015b\u0107 w znacz\u0105cy spos\u00f3b wp\u0142yn\u0119\u0142a na p\u00f3\u017aniejsze wyobra\u017cenie o historii i krajobrazie tych ziem.<\/p>\n

Przyk\u0142adem jest historia klasztoru karmelit\u00f3w bosych w Zag\u00f3rzu. Ruiny \u015bwi\u0105tyni zacz\u0119to okre\u015bla\u0107 mianem \u201egrobu Nieczui\u201d dzi\u0119ki literackiej popularno\u015bci stworzonej przez Kaczkowskiego postaci Marcina Nieczui-Sies\u0142awskiego. Bohater ten by\u0142 fikcyjnym szlachcicem ziemi sanockiej, kt\u00f3rego losy pisarz umie\u015bci\u0142 na tle konfederacji barskiej, powstania ko\u015bciuszkowskiego i wojen napoleo\u0144skich.<\/p>\n

Historia ta pokazuje, jak literatura potrafi wp\u0142ywa\u0107 na spos\u00f3b, w jaki kolejne pokolenia postrzegaj\u0105 konkretne miejsca. Co ciekawe, nie wszystkie opowie\u015bci utrwalone przez literatur\u0119 znajduj\u0105 potwierdzenie w \u017ar\u00f3d\u0142ach historycznych. W przypadku jednej z najbardziej znanych historii zwi\u0105zanych z Kaczkowskim \u2013 opowie\u015bci o Walig\u00f3rze \u2013 zachowane dokumenty pokazuj\u0105, \u017ce rzeczywisto\u015b\u0107 wygl\u0105da\u0142a inaczej ni\u017c p\u00f3\u017aniejsza legenda.<\/p>\n

Kolejnym wa\u017cnym tw\u00f3rc\u0105 by\u0142 Aleksander Fredro<\/strong>, kt\u00f3rego zwi\u0105zki z regionem wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 przede wszystkim z rodzin\u0105, Cisn\u0105 i podr\u00f3\u017cami po tych terenach.<\/p>\n

Wyk\u0142ad przypomnia\u0142 mi\u0119dzy innymi pami\u0119tnik \u201eTrzy po trzy\u201d<\/strong>, b\u0119d\u0105cy nie tylko \u017ar\u00f3d\u0142em wiedzy o samym pisarzu, ale r\u00f3wnie\u017c ciekawym \u015bwiadectwem dziej\u00f3w regionu. Fredro opisywa\u0142 w nim miejsca, kt\u00f3re odwiedza\u0142 podczas podr\u00f3\u017cy, m.in. Ustjanow\u0105, okolice Leska, Sanok, Baligr\u00f3d, Jab\u0142onki i Cisn\u0105.<\/p>\n

Bieszczady pojawiaj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w innych utworach Fredry. Przyk\u0142adem jest \u201eKamie\u0144 nad Liskiem\u201d, zwi\u0105zany z legend\u0105 o kamieniu znajduj\u0105cym si\u0119 w okolicach Leska. Pisarz si\u0119ga\u0142 tak\u017ce po bieszczadzkie krajobrazy w mniej znanych utworach.<\/p>\n

Co szczeg\u00f3lnie interesuj\u0105ce, podr\u00f3\u017c Fredry z ojcem i bratem w kierunku Cisnej mo\u017cna potraktowa\u0107 jako jeden z wczesnych opis\u00f3w turystyki konnej w Bieszczadach \u2013 na d\u0142ugo przed tym, zanim sta\u0142a si\u0119 ona wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 atrakcj\u0105 regionu.<\/p>\n

Nie spos\u00f3b m\u00f3wi\u0107 o literackich Bieszczadach bez Wincentego Pola<\/strong>. Tw\u00f3rca ten by\u0142 silnie zwi\u0105zany z Podkarpaciem, a jego zainteresowania obejmowa\u0142y zar\u00f3wno geografi\u0119, jak i kultur\u0119 oraz tradycje mieszka\u0144c\u00f3w regionu.<\/p>\n

Szczeg\u00f3lnie interesuj\u0105cym przyk\u0142adem s\u0105 \u201ePami\u0119tniki pana Benedykta Winnickiego\u201d, okre\u015blane podczas spotkania mianem swoistego \u201ebieszczadzkiego Pana Tadeusza\u201d. Utw\u00f3r nie jest oczywi\u015bcie \u017ar\u00f3d\u0142em historycznym w \u015bcis\u0142ym znaczeniu, ale stanowi cenne \u015bwiadectwo pami\u0119ci miejscowej szlachty o w\u0142asnych przodkach i dawnym \u015bwiecie.<\/p>\n

To w\u0142a\u015bnie ta pami\u0119\u0107 przekazywana przez kolejne pokolenia by\u0142a jednym z wa\u017cnych element\u00f3w, kt\u00f3re trafia\u0142y do literatury. W XIX-wiecznych dworach utwory Kaczkowskiego czy Wincentego Pola by\u0142y czytane i cytowane, a ich obecno\u015b\u0107 w lokalnej kulturze utrzymywa\u0142a si\u0119 przez dziesi\u0119ciolecia.<\/p>\n

Wyk\u0142ad by\u0142 r\u00f3wnie\u017c okazj\u0105 do przypomnienia tw\u00f3rc\u00f3w, kt\u00f3rych nazwiska nie przebi\u0142y si\u0119 do powszechnej \u015bwiadomo\u015bci. W\u015br\u00f3d nich znale\u017ali si\u0119 m.in. January Po\u017aniak, J\u00f3zef Turowski, Jan Kanty Podolecki czy autorzy opisuj\u0105cy bieszczadzkie polowania i \u017cycie ziemia\u0144skie.<\/p>\n

Te mniej znane teksty mog\u0105 by\u0107 dzi\u015b interesuj\u0105ce nie tyle ze wzgl\u0119du na walory literackie, ile jako dokument epoki. Pozwalaj\u0105 spojrze\u0107 na Bieszczady sprzed wielu dekad, zobaczy\u0107 \u017cycie mieszka\u0144c\u00f3w, obyczaje, relacje spo\u0142eczne czy spos\u00f3b postrzegania krajobrazu.<\/p>\n

W tym kontek\u015bcie szczeg\u00f3lnie interesuj\u0105ce s\u0105 r\u00f3wnie\u017c opisy Aleksandra Ubysza, kt\u00f3ry przedstawia\u0142 Bieszczady po\u0142owy XIX wieku, a tak\u017ce tw\u00f3rczo\u015b\u0107 autor\u00f3w zwi\u0105zanych z ziemia\u0144stwem i kultur\u0105 \u0142owieck\u0105.<\/p>\n

Druga cz\u0119\u015b\u0107 spotkania po\u015bwi\u0119cona by\u0142a filmowym obrazom Bieszczad\u00f3w. Tutaj r\u00f3wnie\u017c okaza\u0142o si\u0119, \u017ce granica pomi\u0119dzy prawdziwym regionem a jego kulturowym wyobra\u017ceniem bywa bardzo p\u0142ynna.<\/p>\n

Jednym z film\u00f3w, kt\u00f3re przyczyni\u0142y si\u0119 do popularyzacji Bieszczad\u00f3w, by\u0142o \u201eRancho Texas\u201d<\/strong> z 1959 roku. Produkcja ta zapocz\u0105tkowa\u0142a swoist\u0105 \u201ewesternow\u0105\u201d wizj\u0119 regionu, kt\u00f3ra znalaz\u0142a p\u00f3\u017aniej odbicie r\u00f3wnie\u017c w materia\u0142ach turystycznych. Kowbojska stylistyka pojawia\u0142a si\u0119 nawet na ok\u0142adkach pierwszych map turystycznych przedstawiaj\u0105cych Bieszczady.<\/p>\n

Wa\u017cnym filmem by\u0142a r\u00f3wnie\u017c ekranizacja \u201e\u0141una w Bieszczadach\u201d<\/strong> Jana Gerharda. Produkcja ta przez lata wp\u0142ywa\u0142a na spos\u00f3b postrzegania powojennej historii regionu.<\/p>\n

Dr Bajda zwraca\u0142 jednak uwag\u0119 na ciekawy fenomen: niekt\u00f3re filmy i utwory, kt\u00f3re powszechnie kojarzymy z Bieszczadami, w rzeczywisto\u015bci wcale nie powsta\u0142y w tym regionie. Czasem wystarcza wzmianka o Bieszczadach, nazwa miejscowo\u015bci albo skojarzenie utrwalone przez widz\u00f3w, by dane dzie\u0142o zacz\u0119\u0142o funkcjonowa\u0107 jako \u201ebieszczadzkie\u201d.<\/p>\n

Z drugiej strony s\u0105 produkcje, w kt\u00f3rych Bieszczady rzeczywi\u015bcie zosta\u0142y pokazane \u2013 jak cho\u0107by \u201eChudy i inni\u201d<\/strong>, gdzie w tle mo\u017cna zobaczy\u0107 budow\u0119 zapory w Solinie i most na Sanie.<\/p>\n

Jednym z najbardziej rozpoznawalnych element\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnej kultury bieszczadzkiej jest oczywi\u015bcie piosenka.<\/p>\n

Podczas spotkania nie zabrak\u0142o historii piosenki turystycznej i harcerskiej. Wa\u017cne miejsce zajmuje tutaj zesp\u00f3\u0142 Wo\u0142osatki<\/strong>, kt\u00f3rego pocz\u0105tki zwi\u0105zane s\u0105 z festiwalem piosenki turystycznej w Wo\u0142osatem. Przez kolejne dekady sk\u0142ad zespo\u0142u zmienia\u0142 si\u0119, ale jego obecno\u015b\u0107 w bieszczadzkiej kulturze pozosta\u0142a trwa\u0142a.<\/p>\n

Bieszczady pojawia\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w g\u0142\u00f3wnym nurcie polskiej piosenki. W 1964 roku Tadeusz Wo\u017aniakowski otrzyma\u0142 w Opolu nagrod\u0119 za \u201eBallad\u0119 bieszczadzk\u0105\u201d z tekstem Edwarda Fisera. W p\u00f3\u017aniejszych latach bieszczadzkie motywy pojawia\u0142y si\u0119 tak\u017ce w repertuarze innych popularnych wykonawc\u00f3w.<\/p>\n

Szczeg\u00f3lne miejsce zajmuje oczywi\u015bcie \u201eBieszczadzkie anio\u0142y\u201d<\/strong> i zwi\u0105zana z tym utworem oraz festiwalem \u201eanio\u0142omania\u201d. Motyw anio\u0142a sta\u0142 si\u0119 jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli wsp\u00f3\u0142czesnej kultury turystycznej Bieszczad\u00f3w \u2013 obecnym zar\u00f3wno w sztuce, jak i na pami\u0105tkach.<\/p>\n

Wyk\u0142ad dr. \u0141ukasza Bajdy pokaza\u0142, \u017ce Bieszczady istniej\u0105 w kulturze na wiele sposob\u00f3w. S\u0105 prawdziwym miejscem \u2013 z konkretnymi miejscowo\u015bciami, krajobrazami i histori\u0105 \u2013 ale jednocze\u015bnie funkcjonuj\u0105 jako pewien kulturowy obraz.<\/p>\n

Czasem ten obraz jest bardzo bliski rzeczywisto\u015bci. Innym razem jest literack\u0105 kreacj\u0105, filmow\u0105 wizj\u0105 albo turystycznym wyobra\u017ceniem. Jeszcze innym \u2013 legend\u0105 powtarzan\u0105 przez kolejne pokolenia.<\/p>\n

I w\u0142a\u015bnie dlatego, jak wynika\u0142o z wyk\u0142adu, poznawanie Bieszczad\u00f3w nie musi ko\u0144czy\u0107 si\u0119 na szlaku. Region mo\u017cna odkrywa\u0107 r\u00f3wnie\u017c poprzez ksi\u0105\u017cki, pami\u0119tniki, obrazy, filmy i piosenki. To dzi\u0119ki nim mo\u017cna zobaczy\u0107 Bieszczady nie tylko takie, jakie s\u0105 dzisiaj, lecz tak\u017ce takie, jakimi widzieli je pisarze, arty\u015bci i mieszka\u0144cy \u017cyj\u0105cy tutaj przed nami.<\/p>\n

Spotkanie \u201eBieszczady w kulturze\u201d by\u0142o wi\u0119c zaproszeniem do kolejnego sposobu poznawania regionu \u2013 poprzez jego obecno\u015b\u0107 w kulturze i pami\u0119ci. A zapowiadany wyk\u0142ad \u201eGrecy w Bieszczadach\u201d<\/strong> odb\u0119dzie si\u0119 w p\u00f3\u017aniejszym terminie.<\/p>\n

ngg_shortcode_0_placeholder<\/strong><\/h3>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W ramach kolejnego spotkania z cyklu \u201eBieszczadzka Akademia\u201d w Bieszczadzkim Centrum Dziedzictwa Kulturowego FANTO w Ustrzykach Dolnych odby\u0142o si\u0119 spotkanie po\u015bwi\u0119cone obecno\u015bci Bieszczad\u00f3w w kulturze. Pocz\u0105tkowo zapowiadany wyk\u0142ad Krzysztofa Mendziosa \u201eGrecy w Bieszczadach\u201d zosta\u0142 prze\u0142o\u017cony na p\u00f3\u017aniejszy termin. W zast\u0119pstwie wyst\u0105pi\u0142 dr \u0141ukasz Bajda, kt\u00f3ry zaprosi\u0142 uczestnik\u00f3w do podr\u00f3\u017cy po bieszczadzkiej literaturze, filmie, piosence i…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":23824,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"ngg_post_thumbnail":0,"_jetpack_newsletter_access":"","_jetpack_dont_email_post_to_subs":false,"_jetpack_newsletter_tier_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paywalled_content":false,"_jetpack_feature_clip_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":"","jetpack_post_was_ever_published":false},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-23802","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualnosci"],"jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/czeslawurban.pl\/wp-content\/uploads\/Bieszczady-w-kulturze.png","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/czeslawurban.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/23802","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/czeslawurban.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/czeslawurban.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/czeslawurban.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/czeslawurban.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=23802"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/czeslawurban.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/23802\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":23823,"href":"https:\/\/czeslawurban.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/23802\/revisions\/23823"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/czeslawurban.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/23824"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/czeslawurban.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=23802"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/czeslawurban.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=23802"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/czeslawurban.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=23802"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}